جنگ‌های مدرن این روزها با سرعتی باورنکردنی در حال تغییر هستند و یکی از بزرگ‌ترین دردسرهای آسمان نبرد، جولان دادن پهپادهای انتحاری و تهاجمی است. در این میان، کشورهای حوزه بالتیک که بیخ گوش روسیه قرار دارند، مدام در حال بازنگری در استراتژی‌های دفاعی خود هستند. استونی حالا دست روی ایده متفاوتی گذاشته است؛ بررسی خرید جت سبک برای رهگیری و سرنگونی پرنده‌های بدون سرنشین مجهز به موتور جت که سرعت سرسام‌آوری دارند و پدافندهای سنتی را حسابی به چالش می‌کشند.
مارتین هرم، ژنرال بازنشسته و وزیر دفاع جدید استونی، بعد از سفری که به کی‌یف داشت و پس از گفتگو با ولودیمیر زلنسکی، این پیشنهاد را روی میز گذاشت. به باور او، تسلیحات هوا به هوا موثرترین سلاح برای شکار این نوع پهپادها به حساب می‌آیند. البته هنوز هیچ مدل خاص، بودجه مشخص یا جدول زمانی قطعی برای این کار تعیین نشده، اما همین که پای هواپیماهای سبک به میان آمده، نشان می‌دهد تهدید پرنده‌های بدون سرنشین تا چه حد جدی شده است.
چالش پهپادهای سریع و کارایی جت سبک
شاید بپرسید چرا کشوری مثل استونی ناگهان به فکر خرید جت سبک افتاده است؟ ماجرا از این قرار است که نسل جدید پرنده‌های بدون سرنشین تهاجمی روسیه از موتورهای مینی‌جت استفاده می‌کنند. این موتورها سرعت پرواز را به بیش از ۴۰۰ کیلومتر بر ساعت می‌رسانند. در نتیجه، سرنگون کردن آن‌ها با تیربارهای سنتی یا پدافندهای معمولی مستقر روی زمین بسیار دشوارتر از گذشته شده است.
طبق آمارهای میدانی اوکراین، تعداد این پرنده‌های انتحاری پرسرعت از چند صد فروند در ماه به چندین هزار فروند افزایش یافته است. اوکراینی‌ها با اصلاح تاکتیک‌های پدافندی توانسته‌اند درصد رهگیری این تجهیزات را بالاتر ببرند، اما هزینه این مقابله اصلاً شوخی‌بردار نیست. همین جاست که لزوم داشتن یک راهکار چابک، در دسترس و البته ارزان‌قیمت مثل جت سبک احساس می‌شود.
معادله اقتصادی؛ موشک چند میلیون دلاری در برابر پهپاد ارزان
یکی از مسائلی که کارشناسان ناتو بارها به آن اشاره کرده‌اند، عدم تعادل اقتصادی در نبردهای هوایی فعلی است. فرستادن جنگنده‌های سنگین و فوق‌پیشرفته‌ای مثل اف-۱۶ یا اف-۱۸ برای شکار یک پهپاد کوچک، از نظر مالی یک فاجعه تمام‌عیار به شمار می‌رود. موشک‌های هوا به هوای پیشرفته گاهی چند برابر خود پرنده مهاجم قیمت دارند و ساعت پروازی جنگنده‌های سنگین هم هزینه‌های نگهداری کمرشکنی دارد.
به همین خاطر، بهره‌گیری از یک جت سبک که هم هزینه پروازی پایینی داشته باشد و هم بتواند به راحتی خود را به سرعت بالای پهپاد برساند، منطقی به نظر می‌رسد. علاوه بر این، مسائلی چون پیشرفت فناوری و هماهنگی میان سیستم‌های سرنشین‌دار و بدون سرنشین، حتی بحث‌هایی مثل کنترل پهپاد در میدان نبرد را جذاب‌تر کرده و نشان می‌دهد آسمان آینده کاملاً متفاوت خواهد بود.
وضعیت فعلی استونی؛ کمبود ناوگان و هواپیماهای اجاره‌ای
هیچ‌کدام از سه کشور حوزه بالتیک یعنی استونی، لتونی و لیتوانی ناوگان جنگنده اختصاصی ندارند. آسمان این مناطق بر اساس سازوکار ناتو و به صورت چرخشی توسط جنگنده‌های متحدان محافظت می‌شود. به عنوان مثال، در حال حاضر جنگنده‌های اف-۱۶ ترکیه در پایگاه اماری استونی مستقر هستند و پیش از آن نیز خلبانان اسپانیایی ماموریت داشتند.
استونی خلبانان آموزش‌دیده و کادر کنترل هوایی بسیار ماهری دارد، اما پرنده‌هایی که در اختیار دارد به دو فروند جت آموزشی ال-۳۹ آلبراتوس خلاصه می‌شود. نکته اینجاست که این دو هواپیما هم اجاره‌ای هستند و به خاطر وضعیت غیرنظامی و بندهای قراردادشان، امکان مسلح کردن آن‌ها به موشک و توپ جنگی تقریباً ناممکن است. به همین علت، استونی در صورت جدی شدن این تصمیم، باید به سراغ خرید مستقل هواگرد برود.
گزینه‌های دیگر روی میز؛ فقط پای جت در میان نیست
البته وزیر دفاع استونی اعلام کرده که این کشور در کنار بررسی گزینه جت سبک، چشمانش را روی گزینه‌های دیگر نبسته است. توپ‌های ضدهوایی کنترل‌شده با کامپیوتر، مسلسل‌های سنگین مدرن و حتی استفاده از پهپادهای رهگیر پرسرعت جت‌موتور جزو مواردی هستند که به عنوان مکمل بررسی می‌شوند.
رویکرد لایه‌ای در پدافند هوایی، مطمئن‌ترین راه برای بستن آسمان است. به این معنی که اگر هدفی از تیررس پدافند زمینی رد شد، پهپاد رهگیر یا یک هواپیمای گشت سبک در کمین آن باشد تا پیش از رسیدن به مناطق حساس و زیرساخت‌ها، آن را ساقط کند.
همسایگان بالتیک چه راهکاری را انتخاب کرده‌اند؟
رویکرد لتونی و لیتوانی در این زمینه کمی متفاوت بوده و آن‌ها به جای جنگنده‌های جت، راه‌های دیگری را دنبال می‌کنند. لتونی به دنبال خرید هواپیمای سبک توربوپراپ امبرائر ای-۲۹ سوپر توکانو است؛ هواپیمایی ملخ‌دار که سرعت مانور خوب و هزینه نگهداری بسیار پایینی دارد. علاوه بر این، لتونی در مرزهای شرقی خود در حال ساخت پروژه‌ای به نام «دیوار پهپادی» است که ترکیبی از رادارهای متراکم، تجهیزات جنگ الکترونیک و پرنده‌های رهگیر است.
از طرف دیگر، لیتوانی با عبور از بروکراسی‌های طولانی خرید نظامی، به سرعت در حال آزمایش سیستم‌های شنود صوتی پیشرفته و رادارهای میدانی است که آزمون خود را در جنگ‌های واقعی پس داده‌اند. این کشورها ترجیح می‌دهند با شبکه‌ای از ابزارهای ارزان‌تر، پوششی امنیتی ایجاد کنند تا نیازی به اختصاص بودجه‌های سنگین خرید جنگنده نباشد.
جمع‌بندی و پرسش‌های متداول
تغییر ماهیت جنگ‌ها و ورود پهپادهای انتحاری مجهز به موتور جت، کشورهای حوزه بالتیک را به تکاپو انداخته است. هرچند تصمیم نهایی استونی برای افزودن جت سبک به ارتش هنوز نهایی نشده، اما این ابتکار نشان می‌دهد که کشورهای کوچک اروپایی تا چه اندازه نسبت به حفاظت از مرزهای هوایی خود احساس خطر می‌کنند و به دنبال راه‌های خلاقانه و کم‌هزینه برای بستن آسمان به روی پرنده‌های متخاصم هستند.
پرسش‌های متداول
چرا استفاده از اف-۱۶ برای شکار پهپاد مقرون‌به‌صرفه نیست؟
هزینه هر ساعت پرواز جنگنده‌های پیشرفته و قیمت موشک‌های هوا به هوای آن‌ها بسیار سرسام‌آور است؛ به طوری که گاهی برای سرنگونی یک پرنده ارزان، صدها هزار دلار هزینه روی دست ارتش می‌گذارد.
پهپادهای انتحاری جدید چه تفاوتی با نسل‌های قبلی دارند؟
این مدل‌ها مجهز به پیشرانه‌های مینی‌جت هستند که سرعت آن‌ها را به بیش از ۴۰۰ کیلومتر در ساعت می‌رساند و هدف‌گیری آن‌ها را با تسلیحات سنتی سخت‌تر می‌کند.
